Een tweede conclusie zou kunnen zijn dat er nu toch echt werk wordt gemaakt van de armoedebestrijding. Maar ook dat klopt niet. Het is begrijpelijk dat veel ngo’s zeer gevoelig zijn voor het armoedethema, maar zij vergeten dat deze armoede door de internationale instellingen heel anders wordt ingevuld dan zij dat zelf doen. De armoedebestrijding van de Wereldbank is dan ook een neoliberaal programma dat er meer op gericht is een ‘menselijk gezicht’ aan de mondialisering te geven, dan arme mensen daadwerkelijk te helpen. Vooralsnog veroorzaakt het beleid van de Bretton Woods instellingen meer armoede dan ze oplost. Steun geven aan dat beleid betekent dan ook dat men het bestendigt. De Wereldbank publiceert positieve statistieken over de vermindering van de armoede in de wereld, maar dat kan enkel dank zij China en Indië, twee landen die geen ‘Washington Consensus’ moeten volgen. In Latijns Amerika stagneert de armoede. De lonen hebben er zich nog niet hersteld van de zware crisis van de jaren ’80. En in Afrika neemt de armoede nog toe.

Er schort ook een en ander aan de oproep van de ngo’s. Volgens sommigen is alles gericht op het bereiken van de millenniumdoelstellingen. Dit zijn acht sociale doelstellingen die in september 2000 zijn goedgekeurd door de VN en waarover in september 2005 een nieuwe VN-top wordt gehouden. De eerste doelstelling is een halvering van de extreme armoede tussen 1990 en 2015. Maar volgens anderen hebben ze er niets mee te maken. Sommigen koppelen er een eis aan vast om de schuldenlast van de arme landen kwijt te schelden, anderen spreken over eerlijke handel en nog anderen over controle over de financiële markten. Blijkbaar ziet iedereen erin wat hij of zij er wil in zien.

Het is dus zeker nodig om die ‘armoedebestrijding’ en die ‘millenniumdoelstellingen’ wat beter te bekijken. Volgens de meest traditionele ramingen is zowat de helft van de wereldbevolking arm, terwijl een klein miljard mensen zich in weelde wentelt. Met ‘armen’ bedoelt de Wereldbank mensen die minder dan 2 $ per dag verdienen. ‘Extreem arm’ zijn diegenen die minder dan 1 $ per dag hebben. Ik wil hier niet ingaan op de beperkte relevantie van deze ‘armoededrempels’, maar vooral nadenken over de betekenis van de zogenaamde armoedestrategieën. Tot slot wil ik ook een alternatief aanreiken.

Armoedebestrijding tegen ontwikkeling

Zoals reeds gezegd is het de Wereldbank die in 1990 armoede weer op de internationale politieke agenda plaatste. Ook in 1990 publiceerde de UNDP haar eerste verslag over ‘menselijke ontwikkeling’. In 1995 organiseerde de VN haar eerste en laatste wereldtop over ‘sociale ontwikkeling’. Het is daar dat ook een mondiale consensus werd bereikt om van armoedebestrijding de prioriteit te maken voor de ontwikkelingssamenwerking. De VN lanceerde in 1996 het eerste ‘Decennium’ voor de uitroeiing van de armoede. Er is dus wel degelijk een mondiale mobilisering aan de gang. In 2001 besprak ook de G7 in Genua voor het eerste een armoedeverslag.

Maar wat bedoelen de instellingen met ‘armoede’? Het hele ideologische kader werd opgesteld begin van de jaren ’90, vooral door de Wereldbank. Armoede is voor haar een probleem van mensen die geen toegang krijgen tot de markt. De schuld daarvoor ligt bij maatschappelijke structuren, waardoor bijvoorbeeld vrouwen gediscrimineerd worden, maar toch vooral bij overheden die de markt al te zeer aan banden leggen. Sociale zekerheid, minimumlonen en arbeidsmarktreguleringen zijn daarom nadelig voor de armen, zo zegt de Bank. De armen worden het best geholpen met een ‘gezond’ macro-economisch beleid, open grenzen voor goederen, diensten en kapitaal, en een gedereguleerde binnenmarkt. Overheidsbedrijven bereiken de armen niet, dus die worden het best geprivatiseerd. Kortom, er verandert eigenlijk niets aan de ‘Washington Consensus’, alleen wordt er nu een armoede-etiket opgekleefd. En in naam van de ‘armoedebestrijding’ kunnen nu alle neoliberale hervormingen worden opgelegd die de Bretton Woods-instellingen al lang nodig vonden.

Armoede wordt ook voorgesteld als een ‘mondiaal probleem’, de spil van een hele reeks andere ‘interdependente’ problemen, zoals milieuvernietiging, migraties, criminaliteit en terrorisme, epidemieën, enz. Armoedebestrijding is dus in ons gemeenschappelijk belang. En het zijn derhalve niet de rechten van de arme mensen die op de eerste plaats staan. De verdediging van dat gemeenschappelijk belang kan uiteraard ook niet worden overgelaten aan de arme landen, waarvan ‘we weten’ dat ze geen ‘goed bestuur’ hebben. Kortom, het zijn de Wereldbank en het IMF die deze armoedebestrijding naar zich toe trekken en op die manier een volledige controle verwerven over het beleid van arme landen. Alle overheidsbestedingen worden nu getoetst op hun armoederelevantie, in de betekenis van Bretton Woods.

Armoede zou ook vooral een probleem zijn van vrouwen, en vooral van alleenstaande moeders. In dit verhaal spelen vooral de VN en de UNDP een grote rol. Toch moeten ook deze instellingen toegeven dat ze hoegenaamd niets weten over de inkomensarmoede van vrouwen, maar enkel iets over hun wereldwijde discriminatie. Armoede wordt gemeten op het niveau van de huishoudens, en er is hoegenaamd niets geweten over de intrafamiliale distributie van het inkomen. Maar door armoede met vrouwen te associëren kan vooral de klemtoon worden gelegd op alle andere dimensies van armoede en kan het inkomen vergeten worden. ‘Arme mensen spreken niet over geld’ besluit de Wereldbank aan de hand van haar participatieve armoede-evaluatie. Wie goed leest merkt echter dat de armen wel degelijk over hun inkomen spreken, maar dat de Wereldbank die antwoorden telkens anders vertaalt. Hoe dan ook wordt armoede op die manier vooral een kwestie van discriminatie. En met de zogenaamde ‘feminisering’ van de armoede wordt een categorie van ‘goede’ armen gecreëerd, armen zoals de Wereldbank ze graag heeft, ijverig, apolitiek en niet opstandig.

Kortom, deze armoede past perfect in het neoliberale plaatje. Er hoeft niet aan een inkomen of aan een herverdeling van de inkomens worden gedacht, maar enkel aan kansen op de arbeidsmarkt. En alle discriminaties moeten worden weggewerkt. Verder is armoedebestrijding gewoon een kwestie van ‘goed bestuur’: macro-econopische stabiliteit, vrijhandel, en alle andere elementen van de ‘Washington Consensus’.

In dit armoedeverhaal wordt ook duidelijk dat alle traditionele eisen van de arme landen worden vergeten en dat ‘ontwikkeling’ in feite verdwijnt. Hoeveel kritiek men op het oude ontwikkelingsbeleid ook mag hebben gehad, ontwikkeling werd vooral begrepen als een omvattend nationaal veranderings- en emancipatieproces. Economische ontwikkeling zou zorgen voor een modernisering van het produktie-apparaat en de ontwikkeling van een interne markt. Sociale ontwikkeling zou een einde maken aan de duale samenlevingen met veel armen en enkele rijken. Politieke ontwikkeling zou zorgen voor een democratisering van de instellingen. Deze parallelle processen zouden mogelijk worden dank zij een gezamenlijke inspanning van arme én rijke landen om tot een eerlijke verdeling van handel en produktie te komen en tot een herverdeling van de inkomens en/of de groei.

Die nationale ontwikkeling wordt nu volledig vergeten, net als de ontwikkelingseconomie. Definities van economische ontwikkeling vindt men niet meer bij de internationale instellingen, alles is ‘menselijke’ ontwikkeling of armoedebestrijding geworden. De economie maakt nu deel uit van de natuur, ze gehoorzaamt aan ‘wetten’ die we niet kunnen veranderen. We kunnen enkel proberen die wetten zo goed mogelijk te laten functioneren.

Armoedeverminderingsstrategieën

Hoewel dit verhaal al erg duidelijk werd op het eind van de jaren ’90, deden de ngo’s vrij enthousiast toen het IMF in 1999 haar structureel aanpassingsbeleid omdoopte tot armoedeverminderingsbeleid. Concreet hield dat in dat arme landen die nog een herschikking of een vermindering van hun schuldenlast vroegen, of gewoon een goedkope lening, een ‘PRSP’, een ‘Poverty Reduction Strategy Paper’ of armoedestrategie moesten indienen. Hiervoor zijn de landen zelf verantwoordelijk, maar de Wereldbank en het IMF houden de pen wel vast en moeten het document uiteindelijk ook goedkeuren. Ze vragen ook dat er een brede participatie komt van alle overheidsinstanties, de civiele maatschappij en de donoren.

Deze PRSP’s zijn nu vijf jaar van kracht en de analyses die ervan gemaakt worden zijn veelzeggend. Overal wordt het neoliberale beleid bevestigd. De privatiseringen gaan door, momenteel vooral gericht op de dienstensector. Nergens is er sprake van enig sociaal beleid, behalve voor onderwijs en de gezondheidssector (‘menselijk kapitaal’), hoewel niet van de overheid wordt verwacht dat ze daar ook zelf voor instaat. Sociale zekerheid of sociaal-economische rechten staan nergens op de agenda.

De ngo’s geloven vooral in het potentieel van de participatie. Hoewel ook dat momenteel nog sterk te wensen overlaat, denken ze dat ze wel een hefboom in handen hebben om het beleid om te buigen. Er zou een nieuwe dynamiek kunnen ontstaan die dan echt voor de armen kan worden aangewend. Maar voorlopig is daar weinig van te merken. Vakbonden worden slechts zelden gevraagd om mee te werken aan een PRSP. In heel wat landen hebben de sociale bewegingen een parallelle PRSP opgesteld, omdat ze de officiële documenten niet kunnen aanvaarden.

Millenniumdoelstellingen

Eén jaar nadat in Kopenhagen de sociale top voor sociale ontwikkeling werd gehouden, werd in Parijs bij de OESO een document over ‘internationale ontwikkelingsdoelstellingen’ goedgekeurd. Kopenhagen was lang niet echt bevredigend geweest, aangezien het neoliberalisme toen zowat op zijn hoogtepunt stond. Toch was er bereikt dat er drie evenwichtige hoofdstukken over armoede, werkgelegenheid en sociale integratie werden opgenomen. De neoliberale principes staan er telkens bij, maar er wordt ook gepleit voor universele sociale zekerheid, volledige werkgelegenheid en voor een 20/20 pakt. De rijke landen zouden 20 % van hun hulp naar sociale ontwikkeling kunnen laten gaan, terwijl de arme landen kunnen beloven 20 % van hun begroting aan sociaal beleid te spenderen. Dat moet voor de OESO teveel zijn geweest van het goede. De civiele maatschappij had een erg actieve rol gespeeld in Kopenhagen, net zoals op de toetsingsconferentie vijf jaar later in Genève. De internationale ontwikkelingsdoelstellingen spreken enkel over een halvering van de extreme armoede tussen 1990 en 2015, en verder over een beperking van de kinder- en moedersterfte, een terugdringing van aids, een veralgemening van het basisonderwijs voor jongens en meisjes, en een stopzetting van het verlies aan biodiversiteit. Tijdens Kopenhagen + 5 werd deze tekst gemeenschappelijk door de OESO, de VN en de Wereldbank en het IMF uitgegeven, tot grote consternatie van de ngo’s die nog in Kopenhagen geloofden.

In september 2000, tijdens de Millenniumtop van de VN, keurde de Algemene Vergadering dan een Millenniumverklaring goed, waarin deze internationale doelstellingen zijn opgenomen. Er werd een ‘mondiaal partnerschap voor ontwikkeling’ aan toegevoegd, met de verplichtingen van de rijke landen. Het zijn deze doelstellingen die vandaag, vijf jaar later, volop in de aandacht staan en die nu worden voorgesteld als een ambitieuze ontwikkelingsagenda. Het is dus nodig ze even onder de loep te nemen.

Tien argumenten tegen de MDG’s

Ten eerste moet worden vastgesteld dat deze ‘armoede-agenda’ verre van ambitieus is. Deze millenniumdoelstellingen zijn geen echte armoedebestrijding, aangezien ze niet meer nastreven dan een halvering van de extreme armoede. Volgens de Wereldbank zijn er nog steeds één miljard mensen extreem arm, een ‘doodvonnis’ volgens Kofi Annan, wat betekent dat een half miljard mensen rustig mag blijven sterven. Dat gebeurt vandaag a rato van 20.000 mensen per dag. Bovendien, zo zagen we al, is armoedebestrijding nog lang geen ontwikkeling.

Ten tweede zou duidelijk moeten zijn dat in landen met meer dan 50 % armoede, zoals in Afrika het geval is, er onmogelijk aan ‘armoedebestrijding’ kan worden gedaan zónder ontwikkeling. Wat deze landen nodig hebben is een omvattend plan voor een ontwikkeling van hun produktie-apparaat en een interne markt, samen met programma’s voor sociale ontwikkeling. Arme landen moeten niet in eerste instantie produceren voor de export, maar moeten hun produktie kunnen beschermen tegen vernietigende import uit rijkere landen. Hun schulden moeten kwijt gescholden worden, zodat ze hun inkomsten kunnen gebruiken voor hun eigen ontwikkeling.

Ten derde is het onmogelijk om aan ontwikkeling of armoedebestrijding te doen met het huidige neoliberale beleid. Privatiseren en dereguleren heeft nog nergens voor meer groei en minder armoede gezorgd. Na twintig jaar ‘structurele aanpassingen’ is dat overduidelijk. Er moet daarom gebroken worden met de neoliberale logica.

Ten vierde is er het punt van het zogenaamde ‘goed bestuur’ wat zou ontbreken in arme landen. Dat kan ook niet anders, nadat de instellingen van Bretton Woods al twintig jaar lang alles doen om de overheid te verzwakken en minder middelen te geven. Goed bestuur is onmogelijk in een straatarm land. Alles wijst er daarom op dat de instellingen een geheel andere agenda hebben dan ‘armoedebestrijding’.

Ten vijfde is deze agenda ‘top-down’ opgelegd door rijke landen aan arme landen, volledig in strijd met het ‘ownership’ dat de instellingen bepleiten. Arme landen hebben geen enkele keuze in het bepalen van hun eigen agenda. Arme landen moeten daarom dringend meer beleidsautonomie kunnen krijgen, zodat ze zelf hun prioriteiten kunnen vaststellen.

Ten zesde zijn deze millenniumdoelstellingen volledig losgekoppeld van de ‘PRSP’s. Beide strategieën zijn bijna gelijktijdig ingevoerd, maar houden niet de minste rekening met elkaar. Nu pas begint de Wereldbank te stellen dat de PRSP’s ook MDG’s moeten bevatten, en plots zijn de PRSP’s voor de ‘korte termijn’, terwijl ze aanvankelijk op ‘lange termijn’ werden gezien.

Ten zevende gaan de millenniumdoelstellingen volledig voorbij aan de structurele oorzaken van armoede. Wanneer alle ontwikkelingshulp zou worden besteed aan armoedebestrijding, dan nog zou de armoede verder kunnen toenemen. Er wordt niet de minste aandacht besteed aan de mondiale en de nationale context waarin deze armoede ontstaat.

Ten achtste ontbreken er ook een paar essentiële punten in die zogenaamde ‘armoedebestrijding’, zoals de gelijkheid van man en vrouw en zorgen voor de reproduktieve gezondheid van vrouwen. Dat stond er wel nog in bij de OESO, maar is bij de VN verloren gegaan. Er staat in de millenniumdoelstellingen ook geen woord over arbeid of over sociaal-economische rechten.

Ten negende zullen deze millenniumdoelstellingen niet worden gehaald, omdat er te weinig ontwikkelingshulp wordt gegeven. Volgens Jeffrey Sachs, de directeur van het millenniumprogramma bij de VN, is er tussen 0,45 en 0,54 % van het BBP nodig om de doelstellingen te halen. Maar dat geld is er niet. Ondanks alle beloften van Monterrey.

Ten tiende gaan de verplichtingen voor de rijke landen niet gepaard met duidelijke, becijferde doelstellingen, terwijl dat voor de arme landen wel het geval is. Ook hier kan men dus twijfelen aan de echte bedoelingen.

Dit is slechts een korte samenvatting van de belangrijkste kritiek op de MDG’s. Uiteindelijk, zo moeten we vaststellen is het beleid van de internationale instellingen wel coherent. Ook al zegt men de armoede te willen verminderen, ondertussen zien we dat heel wat andere mensen er flink rijker van worden.

Wel een coherente agenda

Deze millenniumdoelstellingen veranderen niets aan de ‘Washington Consensus’ die onverkort van toepassing blijft, net zoals bij de PRSP’s en al in de eerste documenten van de Wereldbank over armoede kon worden vastgesteld.

Het betekent dat het ‘armoedebeleid’ kan worden gebruikt om nog meer neoliberale hervormingen op te leggen, aangezien die allemaal ‘goed zijn voor de armen’. Zo kan er ook een relatief uniform politiek en economisch model worden opgelegd. En het betekent dat de instellingen van Bretton Woods een volledige controle verwerven over de begroting en het beleid van arme landen.

Daarnaast worden alle landen onverkort aangespoord om verder te privatiseren. Of, met het eufemisme van Jeffrey Sachs, meer overheidsinvesteringen te doen. Misschien staat dat in verband met de vele mislukkingen in de dienstensectoren. Dat kan betekenen dat de landen meer leningen moeten krijgen om dan ‘PPP’s (‘public private partnerships’) met grote multinationals af te sluiten. Men wil de overheid weer verantwoordelijk maken. Zij kan de lasten op zich nemen, en de baten laten innen door de particuliere sector. Het geld van de ontwikkelingshulp komt zo de multinationals ten goede. Hetzelfde geldt voor de voorstellen voor een ‘groene revolutie’ in Afrika. Men wil de landbouwsubsidies in Europa afschaffen om multinationals in Afrika te laten produceren voor de Europese markt.

Tenslotte is er het pijnlijke punt van ‘goed bestuur’. De internationale instellingen maken er meer en meer een voorwaarde van om nog hulp te geven. En bij de Wereldbank en het Wereld Economisch Forum in Davos lijkt dit ‘goed bestuur’ heel erg op ‘cultuur’. Het zijn de politieke en maatschappelijke instellingen die verantwoordelijk worden geacht voor de armoede en het gebrek aan ‘ontwikkeling’. Het gebrek aan ‘goed bestuur’ wordt in verband gebracht met ‘mislukte staten’ die uiteindelijk leiden tot conflicten en zelfs tot terrorisme. Meer en meer wordt ‘ontwikkelingsbeleid’, in de Verenigde Staten zowel als in de Europese Unie’ in verband gebracht met veiligheidsbeleid. Meer en meer wordt de ontwikkelingshulp gemilitariseerd. De aanstelling van Wolfowitz tot voorzitter van de Wereldbank kan deze evolutie versnellen. En kan er toe leiden dat we snel weer in een herkoloniseringsverhaal terecht komen. De rijke landen zullen de arme mensen in arme landen moeten helpen om zich te bevrijden van slechte bestuurders. De rijke landen zullen zichzelf moeten beschermen tegen de onveiligheid die wordt gecreëerd door slecht bestuurde landen.

Dat is de kern van het armoedeverhaal. Door de ‘armoede’ te willen bestrijden met een neoliberaal beleid, creëren we reusachtige winstmogelijkheden voor multinationals. Door ‘ontwikkeling’ te vervangen door ‘armoedebestrijding’ komen we vanzelf terecht in iets wat heel sterk lijkt op de ‘beschaving’ die we in de negentiende eeuw gingen brengen in Afrika. Door ‘armoede’ in verband te brengen met ‘goed bestuur’ bereiden we ons voor op nieuwe veroveringen. De nostalgische verhalen over hoe goed het wel was in Afrika, ‘vroeger’, spreken dat niet tegen. De armoedebestrijding van de internationale instellingen is niets meer dan het ‘menselijk gezicht’ van de neoliberale mondialisering. Maar dat menselijk gezicht kan ook een akelige grijns over zich krijgen.

Voor duurzame ontwikkeling

Mocht met dit alles de armoede ook effectief kunnen verminderen, we zouden nog iets positiefs kunnen zien in dit verhaal. Maar dat gebeurt niet. De armoedebestrijding van de millenniumdoelstellingen is er niet eens op gericht om mensen een decente levensstandaard te bieden. Hooguit om te doen alsof we mensen in leven houden. Ondertussen kan de ongelijkheid blijven toenemen. We zijn dus geenszins op weg naar een rechtvaardiger wereld.

Meestappen in het millenniumverhaal is dus geen goede keuze. Ook niet als daar een paar andere eisen aan toegevoegd worden. De ‘Millennium-PLUS’ agenda van sommige ngo’s is een stap in de goede richting, maar heeft nog een duwtje nodig. Het probleem is dat men de armoedebestrijding als prioriteit aanvaardt, terwijl dit onmogelijk kan als er niet eerst ontwikkeling is. We moeten dus terug naar een ontwikkelingsagenda voor het nieuwe millennium. En dat kan enkel een agenda voor duurzame economische en sociale ontwikkeling zijn.

Daar moet het debat over gaan. Daar moet een andersmondialiseringsbeweging zich kunnen voor inzetten. Uiteraard moeten de schulden van de arme landen worden kwijt gescholden. Uiteraard is er controle nodig over de financiële markten. Uiteraard moeten we naar een systeem van internationale fiscaliteit en internationale inkomensverdeling. Uiteraard moeten de arme landen beleidsautonomie krijgen. Dat zijn essentiële voorwaarden om over ontwikkeling te kunnen spreken.

We zullen wel een grondig debat moeten voeren om een eind te maken aan de uitputting en de verspilling van de natuurlijke hulpbronnen. We moeten praten over voedselsoevereiniteit. En dus moeten we praten over een verdeling van de handel, de produktie en de consumptie. Het kan niet dat arme landen moeten produceren voor de export en vervolgens alles moeten importeren wat ze nodig hebben. We zullen moeten praten over een of andere vorm van wereldbestuur om te plannen, te reguleren en te herverdelen. Dat kan uiteraard alleen in democratisch samengestelde en beslissende organisaties gebeuren. Het belangrijkste is dat wordt gebroken met de neoliberale kapitalistische logica.

Geen enkel land of mens kan ‘ontwikkeld worden’. Ontwikkeling heeft slechts zin als ze uit de samenleving komt, als mensen zelf vorm kunnen geven aan de moderniteit die ze kiezen. Vandaar dat democratie en beleidsautonomie van cruciaal belang zijn.